Ekwiwalent pieniężny za niewykorzystany urlop wypoczynkowy na tle wybranego orzecznictwa sądowego

A A A

Dodany 25.03.2011

Celem opracowania jest omówienia unormowań dotyczących ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy określonych w ustawie z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy, Dz. U. z 1998r. Nr 21, poz. 94 ze zm. (dalej: k.p.). Rozważania powyższe przedstawiono z uwzględnieniem poglądów prezentowanych w wybranym orzecznictwie sądów pracy.

Zgodnie z art. 171 § 1 k.p. w przypadku niewykorzystania przysługującego urlopu w całości lub w części z powodu rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy pracownikowi przysługuje ekwiwalent pieniężny.
Pracownik może otrzymać ekwiwalent za urlop wypoczynkowy w razie wygaśnięcia albo rozwiązania stosunku pracy. W tej sytuacji, tj. z dniem rozwiązania stosunku pracy, prawo pracownika do urlopu wypoczynkowego w naturze przekształca się w prawo do ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzystany urlop (wyrok SN z dnia 29 marca 2001r., sygn. I PKN 336/00).

Należy podkreślić, że pracownik powinien wykorzystać urlop wypoczynkowy przede wszystkim w naturze (w tym także zaległy urlop wypoczynkowy). Zagadnienie to było przedmiotem analizy w wyroku SN z dnia 24 stycznia 1974 r., sygn. III PRN 41/73, w którym wskazano, że: ,,urlop wypoczynkowy ze względu na jego cel powinien być z reguły wykorzystywany w naturze. Zasada ta dotyczy także urlopów zaległych. Odmienność celów i zadań wiążących się z okresem urlopu wypoczynkowego i okresem wypowiedzenia stosunku pracy w zasadzie nie pozwala, aby oba te okresy były zbieżne w czasie, gdyż ze swej istoty wzajemnie się one wyłączają. Toteż w okresie wypowiedzenia stosunku pracy dopuszczalne jest udzielenie urlopu wypoczynkowego - tylko w takim zakresie, jaki dopuszczają wyjątkowo szczególne przepisy prawa.” W orzeczeniu tym sąd wyraźnie stwierdził, że: ,,Prawo do nie wykorzystanych urlopów zaległych z powodu rozwiązania stosunku pracy i niemożności ich wykorzystania w okresie wypowiedzenia przekształca się w prawo do ekwiwalentu pieniężnego za nie”. Należy podkreślić, że pracodawca może wysłać pracownika na zaległy urlop, także w sytuacji, gdy nie wyraża on na to zgody (wyrok SN z dnia 21 stycznia 2006 r., sygn. I PK 124/05).
Prawo do ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy przysługuje w przypadku każdego urlopu, także pierwszego, do którego pracownik nabywa prawo po przepracowaniu 6 miesięcy (R. Olszewski, Ekwiwalent za pierwszy urlop, Prawo Pracy 1997, Nr 4, s. 29).

Pracownik nie może w umowie o pracę zrzec się prawa do urlopu wypoczynkowego. Dotyczy to zarówno urlopu bieżącego, jak i zaległego, jeśli urlop może jeszcze wykorzystać (wyrok SN z dnia 07 lutego 1967 r., sygn. I PR 53/67).
Sytuacja, w której pracodawca nie ma obowiązku wypłacenia pracownikowi ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy została ujęta w art. 171 § 3 k.p. – ma to miejsce, gdy strony postanowią o wykorzystaniu urlopu w czasie pozostawania pracownika w stosunku pracy na podstawie kolejnej umowy o pracę zawartej z tym samym pracodawcą bezpośrednio po rozwiązaniu lub wygaśnięciu poprzedniej umowy o pracę z tym pracodawcą.

W orzecznictwie sądowym wyraźnie wskazuje się, że nie można czynić zarzutu nadużycia prawa do żądania ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy (art. 8 k.p. w związku z art. 171 § 1 k.p.), pracownikowi, który nie miał możliwości skorzystania z urlopu udzielonego mu przez pracodawcę w terminie określonym w art. 168 k.p. (wyrok SN z dnia 07 maja 2008 r., sygn. II PK 313/07). Oznacza to, że pracodawca powinien udzielić pracownikowi urlopu niewykorzystanego w terminie ustalonym w planie urlopów (tj. na podstawie art. 163 k.p.), co do zasady, najpóźniej do końca pierwszego kwartału następnego roku kalendarzowego. Zasady tej nie stosuje się do urlopu, który pracodawca jest obowiązany udzielić na żądanie pracownika i w terminie przez niego wskazanym. Urlop udzielany na żądanie pracownika nie może przekraczać więcej niż 4 dni urlopu w każdym roku kalendarzowym. Pracownik zgłasza żądanie udzielenia urlopu najpóźniej w dniu rozpoczęcia urlopu (art. 168 w zw. z art. 1672 k.p.).

Należy również przytoczyć pogląd wyrażony w uchwale SN z dnia 18 lutego 1976 r., sygn. I PZP 51/75, w której sąd uznał, że pracownik, z którym umowa o pracę wygasła na skutek 3-miesięcznej nieobecności w pracy spowodowanej tymczasowym aresztowaniem (art. 66 § 1 k.p.), nie traci prawa do ekwiwalentu pieniężnego za nie wykorzystany urlop wypoczynkowy przysługujący mu w roku, w którym nastąpiło wygaśnięcie stosunku pracy.

W związku z tym, w pierwszej kolejności pracownik powinien wykorzystywać urlop wypoczynkowy w naturze. Natomiast, ekwiwalent pieniężny za urlop niewykorzystany w naturze (w całości albo w części) powinien być wypłacony pracownikowi w razie wygaśnięcia albo rozwiązania stosunku pracy. Z tą bowiem datą prawo pracownika do urlopu w naturze przekształca się w prawo do ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzystany urlop wypoczynkowy.